Văn hóa truyền miệng xưa và Facebook ngày nay – Những tác động tích cực và hạn chế

Văn hóa truyền miệng xưa và Facebook ngày nay

Văn hóa truyền miệng được xem như một phương thức truyền thông phổ biến, ra đời trước khi có chữ viết, phát triển qua các thời kỳ lịch sử và tồn tại tại cho đến ngày nay. Trong khi đó, mạng xã hội Facebook mới ra đời năm 2004, nhưng đã phát triển hết sức mạnh mẽ, trở thành kênh kết nối, giao tiếp, truyền tải và tiếp nhận thông tin không thể thiếu trong xã hội hiện đại. Với số lượng là khoảng 1,7 tỷ người dùng hiện nay, cùng đầy đủ những tính năng cơ bản của một loại hình truyền thông điện tử tích hợp đa phương tiện như bài viết, hình ảnh, video, đồ thị thông tin, hệ thống tương tác trực tiếp với người đọc, lại quá thông dụng và dễ dùng; có thể ví Facebook như một tờ báo điện tử cá nhân mà sự lan tỏa của nó quá nhanh chóng đến mức khó kiểm soát.

Chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy cả phương thức truyền miệng xưa và Facebook hiện nay đều là những phương tiện truyền tải thông tin một cách không chính thống, có nhiều dị bản nhưng có sức lan tỏa rộng lớn, đa dạng và nhanh chóng. Nhưng nếu như văn hóa truyền miệng bị giới hạn bởi không gian trong một khu vực cụ thể thì sức lan tỏa và ảnh hưởng của Facebook mang tầm quốc gia, quốc tế thậm chí chỉ trong một thao tác nhấn chuột.

Từ những tác động tích cực

Văn hóa truyền miệng có mối liên hệ và sự tác động tích cực đến văn hóa dân gian, nhiều tác phẩm và tri thức dân gian được lưu truyền, bảo tồn từ thế hệ này sang thế hệ khác, từ địa phương này sang địa phương và tồn tại cho đến ngày nay bằng phương thức truyền miệng. Ở Hải Phòng chúng ta cũng có thể dễ dàng liệt kê ra những tác phẩm văn hóa gian như những bài ca dao, tục ngữ, hay những sự tích, thơ ca, truyền thuyết, câu đối trong các lễ hội truyền thống như: lễ hội đền Bà Đế, lễ hội nữ tướng Lê Chân, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn cho đến những di sản văn hóa phi vật thể như hát đúm, ca trù ở Thủy Nguyên… tồn tại và phát triển được đến ngày nay là nhờ công lao to lớn của truyền miệng.

Trong thời đại hiện nay, thông tin được đến với mọi người bằng rất nhiều hình thức khác nhau: truyền thông báo chí, qua thư từ, tin nhắn, blog, website… thì phương thức tiếp nhận thông tin truyền miệng vẫn còn nguyên sức hấp dẫn và ảnh hưởng trong cuộc sống. Một trong những phương thức hiện đại và thời thượng hơn, đó chính là Facebook. Có thể nói Face book chính là một kênh thông tin khác của văn hóa truyền miệng trong bối cảnh xã hội có chữ viết. Với chức năng là kết nối bạn bè, người thân, chia sẻ những câu chuyện riêng tư và những mốc thời gian đáng nhớ, ngày nay Facebook đã vượt rất xa văn hóa truyền miệng xưa với những tính năng mang tính xã hội rộng lớn. Nó là kênh cung cấp, cập nhật và chia sẻ thông tin lớn nhất, kịp thời nhất vì sự đa dạng và phổ biến của nó. Cũng nhờ có Facebook mà chúng ta có thể học hỏi được nhiều kiến thức trong nhiều lĩnh vực giúp chúng ta hoàn thiện bản thân và chia sẻ nó với mọi người, giúp cho tri thức được bảo tồn và lan tỏa.

Có thể nói Facebook đã làm thay đổi cách tiếp cận thông tin truyền thống, nó giúp chúng ta cập nhật những thông tin quanh mình một cách kịp thời và nhanh chóng. Trong xã hội hiện đại như hiện nay thì đó là việc cần làm và nên làm.Về bản chất thì nó khá giống với hình thức truyền miệng trước kia, song ở mức độ rộng lớn, đa dạng và nhanh chóng hơn. Cũng nhờ sức lan tỏa nhanh chóng và hiệu quả theo cấp số nhân mà truyền miệng và Facebook đã trở thành phương thức quảng cáo và tuyên truyền hiệu quả hơn cả những phương thức truyền thông tin trên những kênh chính thống.

Đã có nhiều quan điểm và cách nhìn nhận, đánh giá khác nhau, cũng có khi là trái chiều. Nhưng chúng ta không thể phủ nhận văn hóa truyền miệng cũng mạng xã hội Facebook chứng tỏ được vai trò của mình trong việc bày tỏ quan điểm cá nhân. Khi không trực tiếp chạm mặt nhau người ta cũng dễ  buông lỏng và bộc lộ bản thân, dễ mở lòng cũng như bộc lộ, bày tỏ quan điểm, cách nhìn nhận, đánh giá chân thật của bản thân mình, dám nói lên sự thật. Cũng chính điều này mà văn hóa truyền miệng và Facebook có vai trò rất quan trọng trong việc đấu tranh loại bỏ cái xấu, cái ác, lôi ra ánh sáng những kẻ lừa đảo, những tội phạm ngoan cố hay lớn lao hơn là phản biện lại các chủ trương chính sách của nhà nước và giám sát hoạt động của các cơ quan chức năng. Đơn cử gần đây những nỗ lực của cộng đồng trong việc đấu tranh loại bỏ những dự án tiềm ẩn nguy cơ huỷ hoại môi trường, gây bất an trong nhân dân, bất ổn trong xã hội như hai dự án thép  Formosa và Cà Ná… đã không hề lãng phí. Trong hoàn cảnh mà báo chí chính thống đây đó chưa phát huy được chức năng và sức mạnh đấu tranh chống lại cái sai, cái ác của mình vì nhiều lý do khác nhau, thì Facebook như một phương tiện hữu hiệu và văn minh nhất để con người ta nói với nhau sự thật, trao cho nhau tri thức, là phương tiện để kết nối và đấu tranh xoá bỏ bất công và tiêu cực. Facebook  cũng là nơi nói lên tiếng nói oan sai với những khiếu kiện triền miên kéo dài trong vô vọng của nhưng thân phận người thấp cổ bé họng trong xã hội.

Hải Phòng cũng là nơi có thể dễ dàng kể ra những vụ việc tiêu cực, xấu xí mà Facebook đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện và thúc đẩy giải quyết để gây dựng lại những điều tốt đẹp như: ô nhiễm ở DAP Đình Vũ, rồng Picachu hay những tệ nạn ở quán karaoke Ruby… Người ta thường nói “truyền hình không bằng truyền miệng” nhằm nhấn mạnh vai trò, sự ảnh hưởng và sức lan tỏa lớn lao của loại hình văn hóa này.

Đến một số mặt tiêu cực có thể nhìn thấy

Như đã nói ở trên cả văn hóa truyền miệng xưa và Facebook ngày nay đều là những kênh thông tin không chính thống, vì vậy đó là những tin tức chưa được xác thực và bảo đảm nguồn gốc. Trong quá trình truyền tin bằng những  hình thức trên, có nhiều mặt hạn chế vì qua mỗi lần truyền tin, thông tin thường bị tác động bởi trí nhớ, trí tưởng tượng, hiểu biết, cảm xúc và mục đích của người tiếp nhận và truyền đạt thông tin. Việc thông tin bị bóp méo, làm sai lệch “tam sao thất bản” là điều khó tránh khỏi. Chúng ta phải thừa nhận rằng, mạng xã hội cũng như văn hóa truyền miệng có những mặt trái của nó. Bởi nó là tấm gương phản chiếu cuộc đời, nên nó luôn có những mảng sáng – tối đan xen, ví như một con dao sắc trao vào tay người tốt có thể trở thành công cụ lao động tuyệt vời, nhưng nếu rơi vào tay kẻ xấu thì nó lại trở thành hung khí. Đó là thực trạng văn hóa truyền miêng và của Facebook ở Việt Nam hiện nay và cũng có thể là vấn đề của cả thế giới. Sự nhiễu loạn thông tin trên Facebook đang trở thành một vấn đề nóng đối với bất kỳ một tổ chức hay cá nhân nào. Mạng xã hội tuy ảo, nhưng nó lại là một ma trận kết nối những con người thật lại với nhau và dù muốn hay không, những người có kết nối vẫn nghĩ rằng họ có quan hệ bạn bè vì vậy, họ dễ dàng bị chi phối bởi chính kiến, thông tin và cảm xúc của những người bạn trên mạng. Đó là thứ môi trường mà thông tin lây lan một cách khó kiểm soát, so với văn hóa truyền miệng thì đó là hình thức “truyền miệng” khổng lồ, đã được nâng cấp, là loại hình truyền thông lâu nay vẫn được coi là một trong những phương thức hữu hiệu nhất trong việc định hướng thay đổi thái độ và hành vi con người. Một số cá nhân có khả năng gây ảnh hưởng lên công chúng, thường được giới truyền thông gọi là KOL (key opinion leader) đóng một vai trò hết sức quan trọng. Việc họ đưa ra suy nghĩ tích cực hay tiêu cực sẽ ảnh hưởng đến tâm lý và hành xử của đám đông quanh họ. Tính bầy đàn, a dua, thậm chí lựa chọn thông tin để chia sẻ hoặc bình luận một cách thiếu trách nhiệm đã gây ra những khủng hoảng tồi tệ, thậm chí hủy diệt cả các thương hiệu hoặc ảnh hưởng đến đời sống cá nhân của một người đôi khi là cả cộng đồng người. Thời gian qua, chúng ta không còn lạ gì với những tin đồn về giới tính, nghề nghiệp, đạo đức, đời sống của một cá nhân làm trong lĩnh vực giải trí hay chính trị cho đến tin đổi tiền, giá vàng tăng, tỉ giá ngoại tệ, thực phẩm gạo trứng, giá thực phẩm… mà chúng ta vô tình like, chia sẻ khi thông tin chưa được xác định nguồn gốc cũng như tính chân thực của nó. Hậu quả của những tin đồn đó ảnh hưởng đến an ninh trật tự, hoang mang trong dư luận quần chúng và thậm chí gây thiệt hại về tính mạng tài sản, ảnh hưởng lớn về kinh tế quốc gia… Thực tế rất khó khăn mới có thể truy tìm nguồn xuất phát của tin đồn nhất là kiểu thông tin truyền miệng như trên Facebook bởi hành vi tung tin thất thiệt, có thể xuất phát từ hành vi cố ý, hay vô ý hay chỉ là người trung gian truyền đạt tin đồn… Khó hơn nữa là việc đánh giá mức thiệt hại từ những tin đồn thất thiệt gây ra vì đôi khi đó không chỉ là thiệt hại về kinh tế mà còn là danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân, tổ chức hay một thương hiệu. Hữu ý hay vô tình, những người tham gia truyền đạt tin đồn đó đã có hành vi vi phạm pháp luật.

Trách nhiệm của người tiếp nhận và chia sẻ thông tin

Trong thời đại bùng nổ thông tin như hiện nay việc tiếp cận, truyền tải lại những thông tin từ nhiều kênh khác nhau, trong đó có cả những kênh thông tin không nguồn gốc hay thông tin chưa được xác thực là điều không tránh khỏi. Những từ ngữ phổ biến khi bắt đầu câu nói như: Nghe nói, nghe đồn, hình như, có lẽ… hay những lời nói đùa giỡn, mà qua vài lần truyền miệng, thì thông tin đó lại được khẳng định hơn hậu quả bắt đầu phát sinh thì không còn xa lạ gì với chúng ta.

Vậy đến đây đặt ra vấn đề gì với chúng ta, những người tiếp nhận và chia sẻ thông tin? Đối với việc tiếp nhận thông tin chúng ta phải tiếp nhận thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, bình tĩnh đối chiếu, so sánh để minh định thông tin. Còn đối với việc chia sẻ và truyền tải thông tin, tục ngữ có câu: “Nói có sách mách có chứng” là có ý nhắc nhở chúng ta khi truyền tải thông tin phải có dẫn nguồn, có bằng chứng hay chứng cứ rõ ràng để  kiểm chứng hay xác thực độ tin cậy của thông tin. Nói có căn cứ, không nói vu vơ kiểu “ăn ốc nói mò”, không thêu dệt, không nói kiểu tung tin thất thiệt, bịa đặt dựng chuyện, vu oan giá hoạ để bóp méo, xuyên tạc sự thật hay đổ lỗi cho người khác gây hậu quả khó lường, làm ảnh hưởng đến đời sống cá nhân của người dân, hoặc tập thể cộng đồng dân cư. Ở mức độ lớn hớn có thể làm ảnh hưởng an ninh trật tự, hoang mang trong dư luận quần chúng và thậm chí gây thiệt hại về tính mạng, tài sản, kinh tế của một tổ chức, một công ty hay thậm chí một quốc gia.

Để khắc phục những  tiêu cực do loại hình văn hóa truyền miệng và Facebook mang lại chúng ta phải từng bước trau dồi tri thức và hiểu biết của người tiếp nhận và truyền tải thông tin, chỉ tin vào những tin tức, tuyên bố, tin vào những kết quả rõ ràng, minh bạch, được kiểm duyệt và chứng minh một cách khoa học đúng đắn. Phải là người tiếp nhận, truyền tải thông tin thông thái và sáng suốt.

Trách nhiệm của các cấp có thẩm quyền

Việc truyền tải, tiếp nhận thông tin, kể cả tích cực hay tiêu cực là việc rất khó để kiểm soát và ngăn chặn, nhất là với những thông tin kiểu truyền miệng và thông tin được chia sẻ trên Facebook. Chúng ta cũng không nên ngăn chặn hay cấm đoán vì chúng ta không thể làm nổi, hơn nữa như đã nói ở trên thông tin nào cũng có mặt trái cũng như những lợi ích mà nó mang lại. Đối với cơ quan chức năng, các cấp có thẩm quyền thì vấn đề đặt ra là chúng ta nên giáo dục, khuyến cáo thay vì cấm đoán. Bên cạnh đó chúng ta cũng phải xây dựng chính quyền trong sạch vững mạnh, chính quyền sạch thì thông tin sẽ sạch. Hơn nữa, vấn đề cần giải quyết ở đây là người truyền tải và tiếp nhận thông tin chứ không phải thông tin. Nếu chúng ta giáo dục, nâng cao nhận thức, hiểu biết cho người dân thì những thông tin không chính xác, không minh bạch tự nó không có đất sống. Bên cạnh đó, những biện pháp ngăn chặn, xác định và xử lý nghiêm những hành vi cố tình tung tin thất thiệt, bóp méo sự thật, xâm hại danh dự, lợi ích của cá nhân, xã hội.

Facebook cũng là tấm gương phản chiếu con người mỗi chúng ta, thậm chí rọi sâu vào bản ngã mỗi chúng ta. Có những điều không dễ thể hiện ngoài đời thực, ta lựa chọn Facebook để mở lòng. Mỗi người có một cách “chơi” Facebook riêng, hệt như mỗi người lựa chọn một cách sống ở đời. Rộng lòng hơn chút, ta sẽ biết cách để dung hòa khác biệt./.

Vũ Đắc Việt

Phòng Nghiên cứu Văn hóa – Xã hội

Trung tâm KHXH&NV thành phố Hải Phòng

Bài viết liên quan :

Bình Luận